YAPIM EKLERİNİN ÇEŞİTLERİ

Yapım Eklerinin Çeşitleri
Yapım eklerini dört grupta inceleyebiliriz:
Addan ad yapan ekler
 Addan fiil yapan ekler
Fiilden ad yapan ekler
Fiilden fiil yapan ekler

1. Addan Ad Yapan Ekler
Bu ekler, ad ya da ad soylu sözcüklerin kök ve gövdelerine getirilerek, ad soyundan yeni sözcükler türetmekte kullanılır. Bu eklerden bazıları şunlardır:
-lık     : çam+lık, dos+luk, odun+luk
-daş   : Vatan+daş, yol+daş, yurt+taş, arka+daş
-ce     : Türk+çe, kahraman+ca, dost+ça, gizli+ce
-men  : Türk+men, göç+men, gök+men, koca+man
-lı       : Şeker+li, toz+lu, süs+lü, gönül+lü
-cı      : Sıva+cı, çiçek+çi, kömür+cü, yağ+cı

2. Addan Fiil Yapan Ekler
Ad ya da ad soylu sözcüklerin kök ve gövdelerine yapım ekleri getirilerek fiiller türetilebilir. Bu eklerden bazıları şunlardır:
– (a) r : sarı+ar(mak), kara+ar(mak)
– al     : çok+al(mak), kör+el(mek)
– a      : bun+a(mak), harc+a(mak)
-da     : fokur+da(mak), gürül+de(mek)
-la      : su+la(mak), öz+le(mek), karşı+la(mak)

3. Fiilden Ad Yapan Ekler
Fiil olan sözcüklerin kök ve gövdelerine gelerek ad ya da soylu sözcükler türetirler. Bu eklerin bazıları şunlardır:
– (i)k   : aç+ık, çarp+ık, yar+ık
– gin   : ger+gin, çoş+kun, vur+gun
– (in)ç : sev+inç usan+ç, inan+ç, kazan+ç
– geç  : süz+geç, yüz+geç, bur+geç
– in     : gel+in, ek+in, ak+ın, yığ+ın
– mak : kaç+mak, oyna+mak, sat+mak
– (i)t    : taşı+t, geç+it, um+ut

4. Fiilden Fiil Yapan Ekler
Fiil kök ya da gövdelerine yapım ekleri getirilerek yeni anlamda fiiller yapmaya yarayan eklerdir:
-n     : topla+n(mak), oyala+n(mak)
-(ü)l  : duy+ul(mak), aş+ıl(mak)
-(u)ş : anla+ş(mak), karşıla+ş(mak)
– t     : dinle+t(mek), oyna+t(mak)
-(ı)r  : kaç+ır(mak), kız+ar(mak)

UYARI:
Bir sözcük birden fazla yapım eki alabilir. Örneğin ”karalayıcı” sözcüğü sırasıyla ”-la” ve ”-cı” olmak üzere iki ayrı yapım eki almıştır. Sözcüklerde yapım ekleri genelde çekim eklerinden önce gelir.

yapıtları          → yap  –  ıt  –  ları
                       fiil kökü   Y.E   Ç.E
öğretmeni       → öğret   – men  –  i
                         fiil kökü     Y.E    Ç.E
aşçılığı            →   –  çı  –   lık   – ı
                       ad kökü  Y.E   Y.E   Ç.E
evdeki hesap  → ev  –  de  –  ki hesap
                      ad kökü           Y.E

KONUYLA İLGİLİ UYARILAR:
→ Türkçede aynı ekler değişik cümlelerde yapım eki ya da çekim eki işleviyle kullanılabilir. Hem yapım hem çekim eki olabilen eklere ”iki görevli ekler” denir.

-de (-da)
-im
-i                       İki görevli eklerdendir.
-miş
-ecek
-ma

Kaz – ı çalışmaları sürecek.
       Y.E
Kaz – ı kesin de yiyelim.
Ç.E

→ Yapım eki almış bir sözcüğün kökünde ses değişmesi meydana gelebilir:
çokal → çoğal (mak)  → ”-k” harfi ”ğ” ye dönüşmüştür.
ad   Y.E
kökü

→ Yapım eki almış bir sözcüğün kökünde sesli düşmesi görülebilir.
yumurtala → yumurt la (mak)
ad kökü   Y.E                a

→ Sözcükler yapım eki alırken ünlü türemesi olabilir:
dar   –   cık     →  dar – a – cık
ad kökü Y.E                
                           ünlü türemesi

→ Sözcükler yapım eki alırken kökteki son ünsüz ya da ünlü düşebilir:
ufak                cık        →   ufakcık
ad kökü           Y.E                  
                                          k düşmüş
uyu    –    ku                        uyku
fiil           Y.E                              
kökü                                    u düşmüş

→ Doğadaki varlıkların ya da doğal olayların seslerinden elde edilen sözcüklere ”yansıma sözcükler” denir. Yansıma sözcüklerin kökleri bir anlam taşımaz.
pat → vurma, çarpma sesi → patlatmak ⇒ yansıma fiili
çıt → kırma sesi → çıtırtı ⇒ yansıma ad

Kaynak: Final Yayınları Konu Anlatımlı ÖSS Kitabı (Sayfa 173, 174)

Twitter    Facebook

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>