TÜRK KAMU MALİYESİNDE BÜTÇE TÜRLERİ ve KAMU KESİMİ BÜYÜKLÜĞÜ 5.ÜNİTE ÖZETİ

Türk Kamu Maliyesinde Bütçe Türleri ve Kamu Kesimi Büyüklüğü 5. Ünite Özeti

Kamu Tüzel Kişilikleri
1. Genel Yönetim Kapsamındaki Kamu idareleri

a. Merkezî Yönetim Kapsamındaki Kamu idareleri
1. Genel Bütçe Kapsamındaki idareler
2. Özel Bütçe Kapsamındaki idareler
3. Düzenleyici ve Denetleyici Kurumları
b. Sosyal Güvenlik Kurumları
c. Mahallî idareler

Merkezî Yönetim Kapsamındaki Kamu idareleri
Merkezî yönetim kapsamındaki kuruluşlar 5018 sayılı yasa’nın 3. maddesinde Genel Bütçeli idareler, Özel Bütçeli idareler ve Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlardan oluştuğu belirtilmiştir.

Genel Bütçe Kapsamındaki Kamu idareleri
Genel Bütçe: Genel bütçe, Devlet tüzel kişiliğine dahil olan ve bu Kanun’a ekli (I) sayılı cetvelde yer alan kamu idarelerinin bütçesidir.
5018 sayılı Yasa’nın diğer ilgili maddelerinden genel bütçeli kuruluşların şu özelliklere sahip oldukları söylenebilir:
• Genel bütçeli kuruluşlar tek bir tüzel kişilik altında toplanmıştır.
• Aynı nakit idaresi altındadırlar. Nakit idaresini genel bütçeli kuruluşlar adına hazine yapmaktadır.
• Genel bütçeli kuruluşların kendi mal varlıkları yoktur, mal varlığını onlar adına Maliye Bakanlığı yürütmektedir.
• Hazine birliği kapsamında sayılmaktadırlar.

Katma Bütçe: Eski düzenlemede katma bütçeli kuruluşlar olarak adlandırılan birçok kuruluş, örneğin üniversiteler, özel bütçeli idare olarak belirlenmiştir.

Özel bütçeli idareleri olarak adlandırılan kurumların listesine bakıldığında ve 5018 sayılı Yasa’daki hükümlerden özellikleri olarak şunlar sayılabilir:
• Her bir özel bütçeli kuruluşun ayrı bir tüzel kişiliği vardır.
• Sosyal, bilimsel, teknik, kültürel alanlarda görevlidirler.
• Belirli bir bakanlığa bağlıdırlar. Ancak bu bağlılık, özerkliğe sahip olmalarına engel değildir
• Kendi mal varlıkları vardır ve yönetimini kendileri yaparlar.
• Kendilerine ait gelirleri vardır.
• Kendi nakit idarelerini yaparlar

Özel bütçeli kuruluşların mali yıl sonunda elde ettikleri gelir fazlaları da genel bütçeye aktarılarak gelir kayıt edilir. Genel bütçeden özel bütçelere yapılan hazine yardımı, Maliye Bakanlığının cari transferler ödenekleri içinde yer alır. Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar 5018 sayılı Yasa, “Düzenleyici ve denetleyici kurum bütçesi, özel kanunlarla kurul, kurum veya üst kurul şeklinde teşkilatlanan ve bu Kanuna ekli (III) sayılı cetvelde yer alan her bir düzenleyici ve denetleyici kurumun bütçesidir.” biçimde tanımlamaktadır.

Sosyal Güvenlik Kuruluşları Sosyal güvenlik kuruluşları; kişileri iradeleri dışında uğradıkları fiziki ve iktisadi tehlikelerin zararlarından kurtarmak veya bu tehlikelerin zararlarını azaltmak, kişiye bu zararlar karşılığında insanlık onuruna yaraşır asgari bir yaşam düzeyi sağlamak amacıyla sosyal devlet ilkeleri gereğince kurulmuş kamu kuruluşlarıdır.

Mahallî idareler Mahallî idareler yerel düzeyde mal ve hizmet sunmakla yükümlü kamu idareleridir. Türkiye’de mahallî idareler; belediyeler, il özel idareleri ve köyler olmak üzere üç çeşittir. Mahallî idareler arasında en geniş uygulama alanına sahip üniteler belediyelerdir. il özel idareleri ise büyük ölçüde belediye sınırları dışına taflan hizmetlerin yerine getirilmesi amacıyla kurulmuş idarelerdir Mahallî idarelerin gelir kaynakları devlet bütçesinden aldıkları vergi payları ve kendi öz gelirleridir.

1982 Anayasası’nın 127. maddesinin, Türkiye’de mahallî idareler olarak getirdiği temel düzenlemeler şunlardır:
• Türkiye’de yerel yönetimler deyiminin kapsamına giren kuruluşlar; belediyeler, il özel idareleri ve köylerdir.
• Yerel yönetimler kamu tüzel kişiliğine sahip anayasal kuruluşlardır.
• Yerel yönetimlerin karar organları seçimle oluşturulacaktır
• Seçilmiş yerel yönetim organlarını veya bu organların üyelerini, geçici bir önlem olarak, içişleri Bakanı görevden alabilir. Ancak bu işlem, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan üyeler hakkında, yargının vereceği kesin hükme kadar uygulanabilir.

Belediye Buna göre, nüfusu 5.000 ve üzerinde olan yerleşim birimlerinde belediye kurulabilir. il ve ilçe merkezlerinde belediye kurulması zorunludur. içme ve kullanma suyu havzaları ile sit ve diğer koruma alanlarında ve meskun sahası kurulu bir belediyenin sınırlarına 5 km’den daha yakın olan yerleşim yerlerinde belediye kurulamaz. işlem dosyası valinin görüşüyle birlikte içişleri Bakanlığına gönderilir. Danıştay’ın görüşü alınarak müşterek kararname ile o yerde belediye kurulur.

Mevcut düzenlemelere göre dört ayrı belediyenin varlığından söz edilebiliriz. Bu belediyeler:
• Olağan (Normal) Belediyeler: Olağan belediyeler, büyükşehir belediyelerinin bulunmadığı iller ile bu illerin ilçelerinde ve diğer beldelerde kurulmuş olan belediyelerdir.
• Büyükşehir Belediyesi: En az üç ilçe veya ilk kademe belediyesini kapsayan, bu belediyeler arasında koordinasyonu sağlayan; kanunlarla verilen görev ve sorumlulukları yerine getiren, yetkileri kullanan belediyelerdir.
• Büyükşehir Belediyesi Sınırları içindeki ilçe Belediyeleri: Bu belediyeler de aynen büyükşehir belediyelerinin tabi olduğu kanunlara bağlı olarak hizmet üretmektedirler.
• ilk kademe belediyesi: Büyükşehir belediye sınırları içinde ilçe kurulmaksızın oluşturulan ve büyükşehir ilçe belediyeleriyle aynı yetki, imtiyaz ve sorumluluklara sahip belediyedir.
Belediyenin Organları Belediyenin organları; belediye meclisi, belediye encümeni ve belediye başkanıdır.

Belediye Meclisi
Belediye meclisi, belediyenin karar organıdır ve ilgili kanunda gösterilen esas ve usullere göre seçilmiş üyelerden oluşur. Seçimler beş yılda bir yapılır.

Belediye Encümeni
Belediye encümeni, belediye başkanının başkanlığında; il belediyelerinde ve nüfusu 100.000’in üzerindeki belediyelerde, belediye meclisinin her yıl kendi üyeleri arasından bir yıl için, gizli oyla seçeceği üç üye, mali hizmetler birim amiri ve belediye başkanının her yıl birim amirleri arasından seçeceği iki üye olmak üzere yedi kişiden, diğer belediyelerde, belediye meclisinin her yıl kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçeceği iki üye, mali hizmetler birim amiri ve belediye başkanının her yıl birim amirleri arasından seçeceği bir üye olmak üzere beş kişiden oluşur. Belediye encümeninin görev ve yetkileri şunlardır:
• Stratejik plan ve yıllık çalışma programı ile bütçe ve kesin hesabı inceleyip belediye meclisine görüş bildirmek.

Belediye Başkanı
Buna göre; belediye başkanı halk tarafından çoğunluk usulü ile beş yıl için seçilir. Belediye başkanları, 1963 yılına kadar belediye meclisleri tarafından seçilirken 1963 yılından itibaren tek dereceli olarak halk tarafından seçilmeye başlanmıştır. Belediye başkanı tarafından hazırlanan bütçe tasarısı eylül ayının birinci gününden önce encümene sunulur ve içişleri Bakanlığına gönderilir. Kabul edilen bütçe, mali yılbaşından itibaren yürürlüğe girer.

Büyük şehir Belediyeleri
Toplam nüfusu 750.000’den fazla olan il belediyelerinin, fizikî yerleşim durumları ve ekonomik gelişmişlik düzeyleri de dikkate alınarak kanunla büyükşehir belediyesine dönüştürülebileceği hususu düzenlenmiştir. 16 Büyükşehir Belediyesi (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, istanbul, izmir, Kayseri, Kocaeli, Konya,Mersin, Sakarya, Samsun) ve bu büyükşehirlerde 143 Büyükşehir ilçe Belediyesi bulunmaktadır.

Mahallî idare Birlikleri
Mahallî idare Birlikleri Anayasa’nın 127’nci maddesi ile 5355 sayılı Mahallî idare Birlikleri Kanunu gereğince içiflleri Bakanlığının teklifi ve Bakanlar Kurulu izni ile kurulan, kamu tüzel kişiliğini haiz kuruluşlardır.

İl Özel idaresi
5302 sayılı il Özel idaresi Kanunu yürürlüğe girmiştir. Buna göre il özel idaresi “il halkının mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi” olarak tanımlanmıştır. Görev alanı, il sınırlarını kapsar.

İl Özel idaresinin Organları
il özel idaresinin organları, il genel meclisi, il encümeni ve validir.

İl Genel Meclisi
il genel meclisi, il özel idaresinin karar organıdır ve ilgili kanunda gösterilen esas ve usullere göre ildeki seçmenler tarafından seçilmiş üyelerden oluşur.

il özel idaresi gelirleri 42. maddede şöyle sıralanmıştır:
• Kanunlarla gösterilen il özel idaresi vergi, resim, harç ve katılma payları
• Genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan paylar
• Genel ve özel bütçeli idarelerden yapılacak ödemeler
• Faiz ve ceza gelirleri
• Bağışlar Genel bütçe vergi gelirlerinden verilen pay ise il özel idarelerinin en büyük gelir kaynağını oluşturmaktadır. Bütçenin hazırlanmasından vali sorumludur.

Köy
• Nüfusu iki binden az olan yerleşme birimlerine köy denilmektedir. Köylerin kesin hesapları muhtar tarafından düzenlenir.

Kamu iktisadi Teşebbüsleri
Kamu kesiminin bir unsuru da kamu iktisadi teşebbüsleridir. Kamu iktisadi teşebbüsü kavramı, genelde kamu kaynaklarını kullanmak suretiyle işletmecilik faaliyeti yapan kuruluşları ifade etmek için kullanılmaktadır. iDT’ler sermayesinin tamamı devlete ait, tamamen iktisadi alanda ve ticari esaslara göre faaliyet gösteren işletmelerdir. iDT’lerin herhangi bir özel sektör işletmesinden farkı yoktur. Tek farkı kullanılan sermayenin tamamının kamuya ait olmasıdır.. KiK’lerde ise yine sermayesinin tamamı devlete ait ancak üretilen hizmette kamusal nitelik bulunması veya tekel niteliğindeki mal ve hizmetlerin üretilmesi söz konusudur.

Fonlar
Belirli bir amacın gerçekleştirilmesi için ayrılmış bulunan ve gerektiği zaman kullanılmak üzere belirli bir hesapta toplanan ve harcanabilen paralar fonu oluşturur. Bütçe içi fonlar genel olarak ekonomik kaynağını bütçe ödeneklerinden alan ve bütçe tertibi olan ancak ödeneğin kullanılmasında özelliği olan fonlardır. Bütçe dışı fonlardan kastedilen, genel olarak gelirleri ve giderleri bütçe ile ilişkilendirilmeyen, özel mevzuatına göre faaliyetlerini gerçekleştiren, özel yasalarla kurulan, kendilerine ait özel gelirleri yine kendilerince kullanılabilen, bütçe ilkeleri ve bütçe kanunlarının hükümleri dışında yönetilen ve uygulanan tutarlardır.

II
I SAYILI CETVEL GENEL BÜTÇELİ KURULUŞLAR

II. SAYILI CETVEL (B) ÖZEL BÜTÇELİ DİĞER KURULUŞLAR

KAYNAK: NorFULL Paylaşım Mekanı | www.norfulpaylasim.com

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>