TÜREMİŞ SÖZCÜKLER

Türemiş Sözcükler
Hangi dil olursa olsun, ortaya çıkan değişik nitelikteki nesneleri, yeni kavramları ya da oluşları karşılamak için yeni sözcükler bulmak zorundadır. Dilimizde yer alan birçok yabancı sözcüğe Türkçe karşılık bulunamamıştır. Televizyon, sinema, radyo… gibi sözcükler bu duruma örnektir. Bilim dünyasındaki buluşları adlandırmak, yeni kavramları karşılamak için sözcük türetmek gerekmektedir.
Sözcük türetme, sözcüklerin kök ya da gövdelerine yapım eklerinin getirilmesiyle olur. Kök ya da gövdelerine yapım eki almış sözcüklere türemiş sözcükler denir.

Kök + Yapım eki = Türemiş sözcük
Gövde+ Yapım eki = Türemiş sözcük

⇒  Kök          Yapım eki          Türemiş sözcük
    dile(mek)          -k                           dilek
kork(mak)        -ak                          korkak
ev                    -cil                           evcil
ben                  -ek                          benek
su                    -la                           sula(mak)

Gövde         Yapım eki         Türemiş sözcük

yazı                   -cı                          yazıcı
ölçü                   -m                          ölçüm
yağmur              -luk                        yağmurluk
yolcu                 -luk                         yolculuk
görgü                -süz                        görgüsüz
ölüm                 -cül                         ölümcül

UYARI:
Yapım eki almış sözcüklere gövde denir. ”Gövde” nin kendisi türemiş sözcüktür. Dilimizde isim ve fiil olmak üzere iki tür gövde vardır.

ÖRNEK – 1 :
Şimdi rüzgar ağaçlar arasında ılık ılık esiyor.
                          I                       II
Dağlar sanki omuzlarına sisten bir atkı atmışlar.
                           III                          IV
Birazdan güneş doğacak ve canlılar uyanacak.
      V                                         VI

Yukarıdaki cümlelerde numaralanmış sözcüklerden hangileri türemiştir ?
A) I. ve II.          B) II. ve III         C) III. ve IV.
D) II., IV ve V    E) II.,IV ve VI

ÇÖZÜM:
Türemiş sözcükler, ad ya da fiil soylu sözcüklere yapım eklerinin getirilmesiyle elde edilir. Sorudaki cümlelerde geçen ”ağaçlar”, ”omuzlarına” sözcükleri basittir. Çünkü bu sözcüklerin aldığı ekler anlam üzerinde etkili olmamıştır. ”Birazdan” sözcüğü ”bir” ve ”az ” sözcüklerinin kalıplaşmasıyla oluşmuş bileşik sözcüktür. ”ılık” sözcüğü ”ılı(mak)” fiilinin sonuna ”-k” yapım eki getirilerek, ”atkı” sözcüğü ”at(mak)” fiilinin sonuna ”-kı” yapım eki getirilerek, ”canlılar” sözcüğü ”can” sözcüğünün sonuna ”-lı” yapım eki getirilerek tüketilmiş sözcüklerdir.
Doğru cevap (E) seçeneğidir.

Türkçede aynı ekle birden çok kavramı dile getiren sözcük türetilebilir. Sözgelimi ”-lık” ekinin bazı işlevleri üzerinde duralım:
–  Somut adlara gelerek yer adı bildiren sözcükler türetir:
taşlık
samanlık
kitaplık
odunluk…
–  Ad kök ya da gövdesine gelerek soyut ad türetir:
İnsanlık
erkeklik
çirkinlik
– Kök ya da gövdedeki anlama bağlı ”sınırlama, ayırma, tahsis” kavramı veren sözcük türetir:
haftalık
milyarlık
metrelik
– Ad kök ya da gövdesine gelerek alet adı türetir:
kulaklık
tuzluk
meyvelik
– Ad kök ya da gövdesine gelerek ”meslek” kavramı veren sözcük türetir:
doktorluk
öğretmenlik
çöpçülük

Kaynak: Final Yayınları Konu Anlatımlı ÖSS Kitabı (Sayfa 181,182)

Twitter     Facebook

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>