OMURGALI HAYVANLARDA BOŞALTIM

OMURGALI HAYVANLARDA BOŞALTIM
Omurgalılarda boşaltım sistemleri üreme sistemleriyle bağlantılı olduğu için bu iki sisteme ürogenital sistem adı verilir. Memelilerin dışındaki omurgalılarda (balıklar, kurbağalar, sürüngenler ve kuşlar) üreme hücreleri, metabolizma artıkları ve sindirim artıkları vücut dışına aynı açıklıktan atılır. Vücut dışına açılan bu tek açıklığa kloak denir. Memelilerde ise üreme hücreleri ile sindirim artıkları vücut dışına farklı kanallarla boşaltılır. Memelilerin erkeklerinde, sperm hücreleri ile bazı metabolizma artıkları aynı açıklıktan atılırken dişilerin de ise yumurta kanalı ile idrar kanalları birbirinden bağımsız olarak dışarıya açılır.
Omurgalı hayvanlarda, kandan metabolizma artıklarını temizleyen organlar böbreklerdir.

A. Böbrek Çeşitleri
Omurgalılarda basit yapılıdan kompleks yapılıya doğru pronefroz, mezonefroz ve metanefroz olarak üç farklı yapıda böbrek bulunur.

1. Pronefroz Böbrek
Balık ve kurbağaların embriyoları ile köpek balığı gibi kıkırdaklı balıkların erginlerinde görülür. En basit böbrek tipi olan pronefroz, yapı olarak toprak solucanındaki nefridyumlara benzer. Ancak kirpikli hunilerin önünde atar damarların oluşturduğu kılcal damarı yumağı olan glomerulus bulunur.

Glomerulustan kirpikli huniye süzülen artık maddeler ortak bir kanalla (volf kanalı) kloaka getirilir ve kloaktan dışarıya boşaltılır. Pronefroz böbrek, yanyana dizilmiş çok sayıda kirpikli hunilerden ve glomeruluslardan oluşmuştur.

2. Mezınefroz Böbrek
Balık ve kurbağaların erginleri ile sürüngen, kuş ve memelilerin embriyolarında görülür. Yapı ve çalışma olarak pronefrozdan çok farklı değildir. Pronefrozdan farklı olarak kirpikli huninin yerini bowman kapsülü almıştır. Browman kapsülü glomerulusu içine alan yarım ay şeklinde bir kanaldan oluşmuştur. Glomerulus kılcallarındaki kanda bulunan artık maddeler önce doğrudan browman kapsülüne süzülür. Browman kapsülünün kanalları ortak kanal olan volf kanalına bağlanır ve artıklar kloaka kadar getirilir.

3. Metanefroz Böbrek
Sürüngen, kuş ve memelilerin erginlerinde görülür. Metanefroz böbrekler canlının bel bölgesinde, simetrik şekilde iki tanedir ve kanın temizlenmesini sağlayan nefron denilen birimlerden oluşmuştur. Glomerulusların karşısında bowman kapsülleri bulunur. Nefronlar birleşerek daha sonra böbreğin havuzcuk kısmına açılır. Metanefroz böbrekler kandan süzdükleri metabolizma artıklarını ayrı ayrı kanallarla tek olan idrar kesesine (mesane) gönderirler.

                                                          omurgalilarda_bobrek_tipleri2
                                                                  Omurgalılarda Böbrek çeşitleri

B. Azotlu Artıkların Boşatılması
Canlılar, protein gibi azotlu besinlerin metabolizmaları sonucu oluşturdukları azotlu artıkları, farklı şekillerde vücutlarından uzaklaştırırlar. Amino asitlerin hücre solunumuna katılması için gerçekleşen reaksiyonlar sırasında azotlu artık olarak öncellikle amonyak (NH3) açığa çıkar. Amonyak hücreler için çok zararlı olduğundan bazı canlılarda üre ve ürik asit gibi daha az zararlı olan moleküllere dönüştürülür. Amonyak, üre ve ürik asit canlılarda belirli bir miktar su ile beraber vücuttan uzaklaştırılır. Bu maddelerin atılması sırasında en fazla amonyak için su harcanır. Ürik asit suda hemen hemen hiç çözünmediği için atılması için suya çok fazla gerek duyulmaz. Azotlu artıkların farklı canlılarda vücuttan amonyak, üre ve ürik asit gibi farklı şekillerde atılması canlının vücudunda bulunan su miktarına bağlıdır.
Suda yaşayan canlılarda amonyak, fazla enerji harcanmadan kolayca suya verilerek vücuttan uzaklaştırılır. Memelilerde amonyak karaciğerde enerji harcanarak üreye dönüştürülür. Üre, suda çözünür ve bol miktarda su ile birlikte idrarın içinde dışarıya atılır. Karada yaşadığı halde vücudunda fazla su bulunmayan bazı canlılarda (böcekler, sürüngenler ve kuşlar) ise amonyak, suda çözünmeyen ürik asit kristallerine dönüştürülerek vücut dışına atılır.

                           Azotlu artıkların boşaltılması

Memelilerde karaciğerde amonyağın üreye dönüşümünü sağlayan reaksiyonlara ornitin devri reaksiyonları denir. Karaciğerde iki molekül amonyak önce bir molekül karbondioksitle birleşerek sitrülin bileşiğine, sitrülin ise yine amonyakla birleşir ve arjinin haline dönüşür. Arjinin daha sonra su ile birleşerek üre ve ornitin bileşiklerini oluşturur. Bu reaksiyonlarda bir üre molekülü oluşması için 3 ATP enerjisi harcanır.

Kaynak: Fem Yayınları (Syf: 307, 308, 309 )

One thought on “OMURGALI HAYVANLARDA BOŞALTIM

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>