Mecaz Anlam

MECAZ ANLAM
Sözcüğün sözlükteki ilk anlamından (gerçek anlamından) büsbütün uzaklaşarak yeni bir anlam kazanmasına Mecaz Anlam denir.
Buna göre mecaz anlam kelimenin, bir ilgi veya benzetme sonucunda gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı anlamıdır.
Unutmayalım
Mecaz anlam sözcüğün sözlükteki en sonda bulunan anlamıdır. Ve sözlükte (mec) şeklinde gösterilir. Sözcük tek başına iken sadece gerçek anlam kazanır. Yan ve mecaz anlamını ise sadece cümle içindeyken kazanır.
Mecaz anlam kazanmış sözcüklerin özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:
♦ Bir sözcük tek başınayken mecaz anlamdan söz edilemez; sözcük, cümle içindeyken mecaz anlam kazanır.
♦ Mecaz anlam kazanmış sözcük gerçek anlamından tamamen uzaklaşır.
♦ Mecaz anlam sözcüklerin kullanıldıkları cümle içinde, geçici olarak kazandıkları anlamdır.
♦ Mecaz anlam, sözcüğe çoğunlukla benzetme ya da ilgi kurma yoluyla kazandırılır.
♦ Mecaz anlamlı sözcükler soyut anlam kazanırlar.

Senin gibi nice genç bu zehrin kurbanı olmuştur.
Cümlede ”kurban” sözcüğü tek başına ”Dinin buyruğunu veya adağını yerine getirmek için kesilen hayvan” anlamında kullanılır. ”kurban” sözcüğü yukarıdaki cümlede ise ”Maddi ve manevi bakımdan felakete sürüklenmiş, insani değerlerini yitirmek zorunda kalmış veya bırakılmış kimse” anlamında kullanılmıştır. Görüldüğü üzere kurban” sözcüğü gerçek anlamından farklı bir anlam kazanmıştır.

Ufku;küflü, demir renginde, ağır bulut yığınları eziyor, sürü sürü geçen kargalar tam kalenin üstünden uçarken sanki gizli bir kara haber götürüyolarmış gibi acı acı ötüyordu.
Cümledeki ”kara” sözcüğü tek başına ”En koyu renk, siyah; ak, beyaz karşıtı” anlamında kullanılır. Cümlede ise ”Kötü, uğursuz, sıkıntılı” anlamında kullanılmıştır. Görüldüğü üzere cümlede ilk anlamından tamamıyla sıyrılmıştır.

Bu koku, en hafif rüzgârla burnu kuvvetli bir adama uzaktan kendini hissettirecek kadar ağırdır.
”ağır” sözcüğünü cümleden çıkarıp tek başına anlamını düşündüğümüzde ”Tartıda çok çeken, hafif karşıtı” anlamındadır. Örnek cümlede ise ”Keskin, boğucu (koku)” anlamında kullanılmıştır. Cümledeki anlamına baktığımızda ilk anlamından tamamıyla farklı anlamda kullanıldığını görürüz ve mecaz anlamda kullanılmıştır, deriz.

Biçare adam on günde limon sarısına dönmüş, incelmiş, bitmiş.
”bitmek sözcüğü cümlede ”Güçsüz kalmak, çok zayıflamak” anlamında kullanılmıştır. Oysa sözcük tek başına ”Dün akşam param bitti.” cümlesinde olduğu gibi ”tükenmek” anlamında kullanılır. Cümlede ilk anlamından tamamıyla farklı anlamda kullanıldığı için mecaz anlamlıdır, deriz.

TÜRKÇE SÖZLÜKTEN ÖRNEKLER
Kaba:
1. Özensiz, gelişigüzel yapılmış, zevksiz, sakil, ince karşıtı:
”Cebinden kaba fil dişi saplı bir de çakı çıkardı.
Ö.Seyfettin

2. Taneleri iri:
Kaba çakıl.

Bitmek:
1.Tükenmek:
”Dün akşam param bitmişti.”

2.Sona ermek:
”Kıran kırana bir güreş bitmiş, Büyük Millet Meclisi, Başkumandanlık yetkilerini Mustafa Kemal Paşa’ya devretmiştir.

Kaynak: Okyanus Yayınları


MECAZ (DEĞİŞMECE) ANLAM: (Farklı kaynak)
Bazı cümlelerde sözcükler gerçek anlamlarının tümüyle dışına taşarak başka bir sözcüğün yerine kullanılabilirler. Sözcüğün temel ve yan anlamlarının tamamen dışındaki bu yeni anlama mecaz anlam denir. Mecaz, aynı zamanda edebiyatımızda yaygınca kullanılan bir sanattır.
”Perde” sözcüğünün temel anlamı ”görüşü, ışığı engellemek ya da bir şeyi gizlemek için açıklığın önüne gerilen örtü”dür. Ancak aynı sözcük bir başka cümlede ”gerçeği görmeye engel olan şey” anlamına kayabilir.

♦ Perdenin açık yerlerinden içeriye güneş sızıyordu(Gerçek anlam)
Olaylar üzerindeki perde birkaç haftaya kadar aralanacak (Mecaz anlam)

Aşağıdaki örneklerde ”oynamak” ve ”taş” sözcüklerinin temel anlamı yan anlamları ve mecaz anlamı gösterilmiştir.

Köyün meydanında çocuklar çelik çomak oynuyor.(Vakit geçirme, eğlenme amacıyla bir şeyle uğraşmak) Temel anlam
Masanın ayağı oynuyor. ( Herhangi bir parçası kımıldamak, hareket etmek) Yan anlam
Bu bölgede herkes zeybek oynamayı bilir. (Müziğin gerektirdiği uyumlu hareketleri yapmak) Yan anlam
Bu oyunda bütün rolleri tek başına oynamayı denedi. (Bir temsilde rol almak) Yan anlam
Talih bizimle oynuyor. (Rasgele yön vermek, aldatmak) Mecaz Anlam
Ocaktan çıkarılan taşları kamyona yüklediler (Kimyasal ya da fiziksel durumu değişiklikler gösteren, rengini içindeki maden, tuz ve oksitlerden alan katı madde) Temel anlam
Bahçede büyük bir değirmen taşı vardı. (Bazı işlerde kullanmak için özel olarak biçimlendirilmiş gereç) Yan anlam
Bu küpenin taşları o kadar temiz değil. (Mücevherlerde kullanılan yüksek değerli taş) Yan anlam
Böbreklerinde sürekli taş oluşuyordu. (Bazı organlarda oluşan rahatsız edici katı madde) Yan anlam
Bu taş da bize geldi heralde.(Üstü kapalı biçimde söylenen iğneleyici söz) Mecaz anlam

Deyimsel Anlam
Bir sözcüğün başka sözcüklerle birleşip kalıplaşarak gerçek anlamını yitirmesiyle oluşan ve çekici bir anlatım özelliği taşıyan söz öbeklerine deyim denir.
Herhangi bir sözcük yalnız başına gerçek anlamı dışında kullanılabilir. Bu durumda sözcük mecaz anlam kazanmış olur. Bir sözcüğün deyimsel anlam kazanabilmesi için mutlaka başka sözcüklerle kalıplaşması gerekir. Deyimler en az iki sözcükten oluşur.
”Para” sözcüğünün deyimsel anlamlarına şu örnekleri verebiliriz.
Para kesmek (Çok para kazanmak)
Para çekmek (Birinden çeşitli gerekçelerle para almak)
Para dökmek (Bir iş için çok para harcamak)
Paranın gümüş olduğunu anlamak (Paranın boş yere savrulmaması gereken değerli bir şey olduğunu anlamak)
Para yedirmek (Bir işi yapsın diye birine yasa dışı para vermek)

UYARI:
Aynı deyim farklı anlamlarda kullanılabilir. Böyle bir durumda sözcüğün kazandığı deyimsel anlamlar da her deyim için farklı olur.
”Para yemek” deyimi
1. ”Kendi istekleri uğruna boş yere para harcamak.”
2. ”Görevinin imkanlarını kötüye kullanarak bir iş yapmak için birinden para almak” gibi iki ayrı anlamda kullanılabilir.

Terimsel Anlam
 Bir bilim, sanat, meslek ya da spor dalıyla ilgili özel kavramların karşılığı olan sözcüklere terim denir. Terimler daima gerçek anlamdadır ve her cümlede aynı anlam özelliğini taşırlar.
Örneğin:
Açı, üs, kök, apsis, ordinat, pay, payda… gibi sözcükler matematik;
Mol, molekül, homojen, bileşik, element, atom… gibi sözcükler kimya;
Dize, uyak, redif, beyit, ölçü, mecaz… gibi sözcükler edebiyat;
Köşeatışı, penaltı, gol, çiftvuruş… gibi sözcükler de futbol ile ilgili terimlerdir.

Kaynak: Final Yayınları Konu Anlatımlı ÖSS Kitabı (Syf: 8)

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>