FİİLLERDE KİP

Fiillerde Kip
Fiil tabanlarının belli ekler alarak, fiillerin zamanını ya da dileğini bildirmek üzere girdikleri biçimlerin her birine kip denir.
Fiil kipleri ikiye ayrılır: Haber kipleri, dilek kipleri

HABER (BİLDİRME) KİPLERİ:
Fiillerin zamanını bildiren kiplerdir:

1) Geniş Zaman Kipi:

    Yapılışı: Fiil tabanlarına ”-(i)r, -er” ekleri getirilerek yapılır.
    Anlamı: Eylemin her zamanda yapıldığını yapılacağını anlatır. Bu kiple bildirilen eylemlere ”ne zaman” sorusu yöneltildiğinde ”her zaman” cevabı alınır:
     Sabahları süt içer, spor yaparım.
Derse erken girer, dersten geç çıkar.
Bu kip alışkanlıkları anlatmaya yarar:
     Her akşam kumar oynar.
Genel gerçeklerin anlatımına çok elverişlidir:
Ağaç yaş iken eğilir.
Genel özelliklerin anlatımına da elverişlidir:
Atmosfer, yerden yansıyan ışınlarla ısınır.

2) Gelecek Zaman Kipi:
Yapılışı: Fiil kök ya da gövdelerine ”-acak, -ecek” eki getirilerek yapılır.
    Anlamı: İçinde bulunduğumuz zamandan sonra yapılacak eylemleri anlatır:
Bu kip işin anlatıştan sonra yapılacağını belirtir:
Hak bellediğin bir yolda yalnız gideceksin.
Buyruk ve gereklilik kipi yerine kullanılır:
     Günü geldiğinde vatan için canını vermekten korkmayacaksın.
(Günü geldiğinde vatan için canını vermekten korkma – Buyruk)
Uçağı kaçırman, zamanında hava alanına gelmemenden olacak.
(Uçağı kaçırman, zamanında hava alanına gelmemenden olmalı – Gereklilik)

3) ”-di’li Geçmiş Zaman Kipi:
    Yapılışı:
Fiil kök ya da gövdelerine ”-di” eki getirilerek yapılır.
    Anlamı : Geçmişte yapılan, tamamlanmış eylemleri kesinliğe bağlayarak anlatır:
Söyleyen, gördüğü ya da yaşadığı bir olayı bu kiple anlatır:
    Benliğinden kopan milletlerin ne hale düştüklerini çok güzel açıkladı.
Kesinliğini tarihen tanıklığına dayanarak öğrendiğimiz eylemler bu kiple anlatılır:
     Amasya Genelgesi Kurtuluş Savaşı’nı resmen başlattı.
Bu kip işin anlatıştan önce yapıldığını bildirir:
     Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı.
     
Bir dakika araba yerinde durakladı.

4) ”miş’li Geçmiş Zaman Kipi:
    Yapılışı: Fiil kök ya da gövdelerine ”-miş” eki getirilerek yapılır.
     Anlamı: Geçmişte yapılan, tamamlanmış eylemleri çoğu kez kesinliğe bağlamadan anlatır:
Bu kip, işin anlatıştan önce yapıldığını bildirir:
     Dün akşam uçakla Ankara’ya gitmiş.
 Başkasından duyulma özelliği gösterir; bu nedenle buna ”öğrenilen geçmiş zaman” da denir:
      Dünkü sınavı Ayşe de kazanamamış.
⇒   
İşin yapıldığını kavramayış, fark etmeyiş anlamlarını bildirir:
      Sabaha kadar ateşler içinde yanmışım.
⇒   Bir oluş gerçekleştikten sonra ona tanık olduğunu anlatır:
       Uykusuz musun ? Gözlerin kanlanmış.

5) Şimdiki Zaman Kipi:
     Yapılışı: Fiil kök ya da gövdelerine ”-(i)yor” eki getirilerek yapılır.
     Anlamı: İçinde bulunduğumuz zamanda başlayan, süren eylemleri anlatır:
Bu kip, işle anlatışın bir arada yapıldığını belirtir:
     Telefonda konuşuyor, içeriye hemen girmeyelim.
Geçmişten süregelen eylemleri anlatmakta kullanılır ?
     Kaç günden beri sizi arıyor.

UYARI:
 
Şimdiki zaman kip eki ”-yor” büyük ve küçük ünlü uyumuna aykırılık gösterir:
”-yor” eki düz geniş ”a,e” harfleriyle biten fiil tabanlarına getirildiğinde bu harfleri darlaştırır; ”ı, i, u, ü,”    olarak yazılmalarını sağlar:
izle – yor  izliyor
gözle – yor gözlüyor
dinle – yor  dinliyor

DİLEK (İSTEME) KİPLERİ:
Fiilere dilek anlamı katan kiplerdir. Bu kipler fiilin zamanını bildirmezler.
Dilek kipleri dört gruptur:

1) Dilek – Şart Kipi:
    Yapılışı:
Fiil tabanlarına ”-se, -sa” eki getirilerek yapılır:
Birkaç kez kullansa öğrenecek.
Anlamı: Dilek – şart kipinin iki anlamı vardır:
a) Eylemin yapılması dileğini bildirir:
Mektup yazmasa da telefon etse.
b) Bir eylemin gerçekleşmesinin şartını bildirir:
Biraz çalışsa sınavı kazanacak.
UYARI:
”-se, -sa” eklerinden biri eylem cümlenin sonunda görev alırsa sadece istek ya da dilek bildirir.
Ders başlamadan şu soruyu bir çözsek.
(Soruyu çözmeyi istiyorum, diliyorum)
Şu işi bir an önce bitirsek.
(İşi bitirmeyi istiyorum, diliyorum.)

2. İstek Kipi:
Yapılışı:
Fiil tabanlarına ”-e, -a” eki getirilerek yapılır.
    Size de bir hediye alayım.
    Anlamı: Bir eylemin yapılmasına duyulan isteği anlatır:
Kalk gidelim sevdiğim bu el bize yaramaz.
(gitmeyi istiyor)
Bu kipin birinci çoğul kişisi öğüt içeren dilek, kimi zaman da buyurma anlamında kullanılır:
Ödevlerimizi günü gününe yapalım.
Tarihi yerleri birlikte gezelim.
Büyüklerimize karşı saygılı olalım.
Bu kipin öyküleme ve söylenti biçimleri dilek-şart kipi yerine kullanılır:
     Biraz daha gayret edeymiş sınavı kazanırmış.
 (Biraz daha gayret etseymiş sınavı kazanırmış)

3) Gereklilik Kipi:
     Yapılışı: Fiil tabanlarına ”-meli -malı” eki getirilerek yapılır:
      Bu güzel havada biraz yürümeliyim.
      Anlamı: Eylemin yapılması, olması gerektiğini bildirir.
      Yükselmeli, dokunmalı alnın semalara…
UYARI:
”Gerekmek, gerek, lazım, icap etmek” sözleriyle de söze gereklilik anlamı katılır:
  Sürekli çalışan insanların dinlenmesi de gerekir.
  Sınavı kazanmak için çalışmak lazım.

4)  Emir Kipi:
     Yapılışı:
Eki yoktur.
Eylem tabanlarına 2. tekil kişinin dışında ancak kişi ekleri getirilebilir.
İnsanlar kendi kendilerine buyruk veremedikleri için 1. tekil ve 1. çoğul kişilerle yapılan emir kipi yoktur.
İkinci ve üçüncü kişilerle yapılır.
     Yarın erkenden yanıma gel.
     Biz gelene kadar burayı temizlesin.
Anlamı:
Eylemin yapılmasını buyurma biçiminde belirtir:
İkinci kişisi dilek anlamında da kullanılabilir:
Beni burda bırakma.
Beni burda bırakmayın.
Üçüncü kişisi dilek, umut, yalvarma anlamlarında da kullanılabilir:
     Allah hepimizi korusun. (dilek anlamında)

Kaynak: Final Yayınları Konu Anlatımlı Üniversiteye Hazırlık ÖSS Kitabı (Syf:140,141,142 )

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>