EK

Sözcükleri yapı bakımından incelerken ”ek” ve ”kök” kavramları üzerinde duracağız. Sözcüklerin yapı özellikleri, genelde bu iki kavramla yakından ilgilidir.

EK
Sözcüğe eklenerek onun anlamını, değiştiren ya da cümledeki görevini belirleyen anlamsız ses parçalarına ”ek” denir.
-in, -gın, -inci, -le, ek, -sa… gibi ses parçalarının bir anlamı yoktur.

EK ÇEŞİTLERİ
Dilimizde işlevleri (görevleri) bakımından iki türlü ek vardır.
1. Yapım ekleri
2. Çekim ekleri

YAPIM EKLERİ
Sözcüğün anlamı üzerinde doğrudan etkili olan, sözcüğün anlamını mutlaka değiştiren eklerdir. Yapım ekleri işlevine göre sözcüğün türünü de değiştirebilir.

Yapım Ekleri
Yukarıdaki örneklerde değişik yapım ekleriyle türetilen sözcükler gösterilmiştir. Bu ekin yapım eki olup olmadığını anlamak için sözcüğün anlamının değişip değişmediğine bakarız. Örneğin ”çöp” sözcüğünün anlamı ”yararsız, pis veya zararlı olduğu için atılan ufak tefek şeylerin hepsi”dir. ”Çöp” sözcüğünün sonuna ”-lük” ekini getirelim: Çöplük. Elde ettiğimiz sözcük ”çöplerin atıldığı yer” anlamı taşımaktadır. Bu anlam değişikliğine ”-lük” eki neden olmuştur. Şu halde bu ek yapım ekidir diyebiliriz.

UYARI:
Bir sözcüğün sonuna birden çok yapım eki gelebilir. Getirilen her yapım eki anlamda değişiklik yapar. Türeyen her sözcük anlam yönünden birbirleriyle ilişkilidir.
⇒ Öl
Öl +üm → Ölüm
Öl +üm +cül → ölümcül
⇒ Yaz
Yaz + lık → yazlık
Yaz + lık + çı → yazlıkçı

ÇEKİM EKLERİ
Sözcüklerin anlamları üzerinde etkili olmazlar ama onları cümle içerisindeki görevlerine göre kullanışlı duruma sokarlar. Çekim ekleri olmadan cümle kuramayız:
”Çocuklar köye atın sırtında gittiler ” cümlesindeki sözcüklerin aldığı ekler, anlam üzerinde etkili olmamıştır; bu yüzden çekim eki olarak adlandırılırlar. Çekim ekleri sözcüğü cümle içindeki görevine göre çekimler. Bu cümledeki sözcüklerin aldığı ekleri daha açık gösterelim:
Çocuk+lar köy+e at+ın sırt+ı+n+da git+ti+ler
Dilimizdeki çekim eklerinin başlıcaları şunlardır:
Çoğul Ekleri: -lar, -ler → sokaklar, çiçekler.
⇒ Ad Durum Ekleri: ”-i, -e, -de, -den” → Kitabı, kitaba, kitapta, kitaptan,
⇒ İyelik (Sahiplik) Ekleri: ”-im, -in, -i, -imiz, -iniz, -leri” → kalem-im, kalem-in, kalem-i, kalem-imiz, kalem-iniz, kalem-leri
⇒ Tamlama Ekleri: ”-in, -i” → Okul-un ka-pı-s-ı
⇒  Fiil Çekiminde Kullanılan Zaman Ekleri: ”-di, -miş, -yor, -r, -ecek, -e, -se, -meli, -sa” → sat-tı, sat-mış, sat-ı-yor, sat-acak, sat-malı
⇒ Fiil Çekiminde Kullanılan Kişi Ekleri: ”-m, -n, -k, -nız, -lar” → duy-du-m, duy-du-n, duy-du-k, duy-du-nuz, duy-du-lar.

Kaynak: Final Yayınları Konu Anlatımlı ÖSS Kitabı (Sayfa 171)

Twitter        Facebook

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>