DESTEK VE HAREKET SİSTEMLERİ – BİR HÜCRELİLERDE DESTEK VE HAREKET

Destek ve Hareket Sistemleri

Canlıların kendilerine ait şekillerinin oluşturulması, iç organlarının güvenli bir ortamda çalışması ve korunması destek sistemleriyle sağlanır. Destek sistemleri, kas yardımıyla canlının hareketini de sağlar. Her canlı, yapıları farklı olsa da destek ve hareket sistemine sahiptir.

I. BİR HÜCRELİLERDE DESTEK VE HAREKET
Bir hücrelilerde destek ve hareket, hücre zarı ve hücre zarında oluşan yapılarla sağlanır. Amipte hücre zarına destek veren bir yapı olmadığı için canlının sabit bir şekli yoktur. Paramesyum ve öglena gibi canlılarda ise zardan başka desteklik sağlayan ve hücreye şekil veren pelikula vardır. Bu yapı esnek ve dirençli özellikte olup hücre zarını bir deri gibi örter. Bazı bir hücrelilerde bu yapıya inorganik maddeler katılarak kabuk oluşturulur. Radiolarya (ışınlılar) da kabuk bu şekilde oluşur.

Bir hücrelilerde pasif ve aktif hareket olmak üzere iki farklı hareket görülür.

A. Pasif Hareket
Bazı bir hücreli canlıların, bulunduğu ortamdaki sıvıların hareketi ile enerji harcamadan yer değiştirmesidir. Bir hücreli canlıların çoğunluğu içinde yaşadığı suyun hareketine bağlı olarak yer değiştirirler.

B. Aktif Hareket
 Bazı bir hücreli canlılar bulundukları ortamda sahip oldukları yardımcı yapılarla aktif olarak yer değiştirmelerine aktif hareket (taksis) denir.
Suda yaşayan bir hücreli canlılar, cıvık mantarlar ve koloniler taksi hareketleri ile yer değiştirirler. Uyarının yönüne bağlı olarak, pozitif (+) taksi hareketi (uyarana yönelme) veya negatif (-) taksi hareketi (uyarandan uzaklaşma) olarak iki farklı şekilde gerçekleştirilebilir.
Uyaranın çeşidine göre taksi hareketleri farklı isimler alır. Başlıca taksi hareketleri şunlardır:

e1

a. Fototaksi
Organizmanın ışığa karşı yer değiştirerek verdiği tepkidir. Örneğin, öglena ve volvoks gibi canlıların ışığın bulunduğu bölgeye doğru hareket ederler. Öglenada kamçının dip kısmına yakın bir yerde bulunan ve stigma (göz lekesi) adı verilen yapı, ışık etkisiyle uyarılır. Stigma uyartıyı kamçıya ileterek organizmanın hareketini sağlar.

b. Kemotaksi
Kimyasal maddelere karşı organizmaların yer değiştirerek verdiği tepkidir. Oksijen seven bakterilerin oksijenin bulunduğu bölgede toplanması, bakterilerin antibiyotiklerden kaçması, spermlerin yumurtanın salgılarını izleyerek hareket etmesi, amipin besin bulunan bölgeye doğru hareket etmesi kemotaksi hareketleridir.

Tek hücreli canlılarda aktif hareketi (taksis) sağlayan yapılara göre hareket şekilleri şunlardır.

1. Amipsi hareket
Yalancı ayaklar oluşturularak yapılan harekete denir. Sitoplazmanın yoğunluğunda meydana gelen değişmeler hücre zarının bazı yerlerinin gerginleşmesine bazı yerlerinde gevşemesine neden olur.

                    5222_a11
              Amipte yalancı ayaklarla hareket gerçekleştirilir.

Amipsi hareket sırasında canlının besin alımı veya yer değiştirmesine yardımcı olan yalancı ayaklar oluşur. Ayrıca yalancı ayak oluşumuna sitoplazmada bulunan ve kasılıp gevşeme özelliğine sahip protein iplikçikler de yardımcı olur. Amipsi harekete amip, cıvık mantar ve bazı akyuvar hücrelerinde rastlanır.

2. Sil hareketi
Terliksi havyan gibi hareket organeli sil olan bir hücrelilerde görülen hareketttir. Hücreyi örten pelikuladan çıkan çok sayıdan ve kısa uzantılar olan siller, dakga gibi hareket ederek canlının yer değiştirmesini sağlar. Sillerin böyle organize şekilde hareket etmesi sitoplazmadaki sinir telcikleriyle kontrol edilir.

                      paramecium
                   Paremesyum (Terliksi hayvan) da siller aktif
hareket sağlar.

3.Kamçı hareketi
Bazı bakteriler, bazı protistler (Öglena, Trypanasoma v.s) ve sperm hücrelerinde kamçı bulunur. Genellikle bir bazen de bir kaç tane bulunan kamçı, sillere kıyasla daha uzun ve kalın yapıdadır.
Kamçı hareketi volvoks gibi bazı kolonilerde de görülür.

KAYNAK: Fem Yayınları

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>